Efendim bilişim dünyasının modern köleleridir sunucular. IT Manıjır (IT Yönetici) bi aksilik durumunda acımadan mıncıklar, reset atar, formatlar, "Bunun gücü yetmiyor, upgrade edelim." diyerek anestezi olmadan açar böğrümü Ram falan söker, takar korkusu ile 7/24 durmadan sorgu/sual etmeden zor şartlarda aşırı ısınıp "Ay bana bişiyler oluyor." diye diye bayılana kadar çalışan kölelerdir.

:).

Yukarıdaki hümanist ve popülist entel takımı tanımını geçip teknik anlamına dönecek olursak verilerin, bilgisayar ağları üzerinden kullanıcıların erişimine açık olarak barındırılan bilgisayar sistemleridir. Kullanım amacına göre görevi değişse de yerel ağ veya internet üzerinde kullanıcıların istediği verilere ulaşmasından sorumlulardır.

Biraz daha detaya inecek olursak sunucu terimini fiziksel sunucular ve sunucu yazılımları olarak ikiye ayırabiliriz. Eğer birisi "Sunucu kurdum." diyorsa ya ihtiyacına/ihtiyaca göre bilgisayar donanımlarını toplamış, elektriğe ve internete bağlamıştır ya da lazım olan sunucu yazılımını kurmuştur. Sunucu denildiğinde fiziksel sunucu da kastedilmiş olabilir sunucu yazılımı da.

Biz ilk olarak fiziksel sunuculara bakalım.

Fiziksel Sunucunun Benim Bilgisayardan Farkı Ne?

Sunucu ile PC görseli

Senin bilgisayarının teknik adı PC'dir (Personal Computer) yani kişisel bilgisayar. PC sadece sana hizmet etmek için tasarlanmış ve bunu misyon edinmiş cihazdır. Sunucu ile PC temel düzeyde bakarsak aynıdır. Bilgisayar ailesinin kardeş iki üyesi gibidir. İkisi de temelde aynı donanımlara sahip olup ikisi de aynı uygulamaları çalıştırabilir. Her ikisi de veri depolar, işler, servis eder ancak PC'nin işi onu kullanmak isteyenin açmasıyla başlar, işi bittiğinde kapatmasıyla sona erer. Sunucu ise 7/24 elektriğe ve internete bağlı olarak çalışır.

PC ile kullanılan uygulamalar listesinin görseli

Şu an bu yazıyı okumanızı, Facebook/Instagram'da Stolk yapmanızı, Twitter üzerinden ona buna laf atmanızı, e-Devlet'ten soy ağacınıza bakmanızı sağlayanlar işte bu aşırı sorumluluk bilinci ile canı çıkana kadar çalışanlar yani sunucular sayesindedir.

Tabi sunucuları bu kadar da şımartmamak lazım. Sonuçta onlar da bunun için tasarlanmıştır. Bir PC'de 1 TB HDD, 8 GB Ram yeterli iken yüke ve kullanım amacına göre değişmekle birlikte sunucularda 32 GB Ram, TB'larca HDD mevcut olabilir. 2020 yılı Türkiye'si şartlarında ortalama bir PC 2-3 Bin TL'ye bulunabilirken, ortalama bir sunucu için 15-20-25 Bin TL'leri gözden çıkarmanız gerekir.

Sunucuların sürekli hizmet verebilmesi için buna uygun altyapı ve ortam sağlanır. Bir PC'nin çalışabilmesi için bir kasa içinde toplanıp, elektrik ile beslenip, fan ile soğutulması yeterlidir. Oyun oynamak, resim/video işlemek gibi bir sınıf yukarı işlemler için sulu soğutma da kullanılabilir.

PC'ye hortumla su tutma resmi
Gelişmiş sulu soğutma yöntemi :).

Sunucular ise partikül filtreli klimalı ortamlarda, UPS ve jeneratör yedekli elektrik hatları ile beslenmekte, en az 1 Gigabit'lik internet sunan birkaç internet servis sağlayıcısından hizmet alan veri merkezlerinde tutulurlar. Sunucuların sadece uzun süre çalışmaları yetmez aynı zamanda verimli çalışmaları gerekir. Bu sebeple de daha tasarlanma aşamalarında ona göre dizayn edilip donanımları çok ciddi dayanıklılık testlerinden geçirilir. Bu donanımlarda çalıştırılan işletim sistemleri de PC işletim sistemlerinden farklı olup sunucular için özel becerilere sahip olacak şekilde geliştirilirler.

Elbette bütün sunucular büyük veri merkezlerinde olacak diye bir şart yok. İhtiyacınıza göre seçtiğiniz bir sunucuyu ofisinizde, evinizde kullanabilirsiniz. Örneğin bir YouTuber olarak video hazırlayıp internete yüklemek istiyorsunuz diyelim. Çekimini yaptığınız videoyu çekip bu videonun renderlenmesi için bir iş istasyonu olarak bir sunucu kullanıp renderleme işlemini yapabilirsiniz. Ya da sürekli internetten bir şey indirdiğinizi varsayalım, siz evde yokken ya da uyurken indirme işlemini başlatıp/devam ettirip siz interneti kullanacağınız zaman indirme işlemini bekletecek bir dosya sunucusu kullanabilirsiniz. Bu sunucuları kullanabilmek için sunucuya bağlı bir monitör, klavye/fare gibi donanımlara ihtiyacınız olmaz. Web tabanlı kontrol panelleri ile ya da uzak masaüstü bağlantıları ile bunu kullanabilirsiniz.

Fiziksel Sunucu Tipleri Nelerdir?

Kullanım amacına ve kullanılacağı yere göre değişmektedir. Sunucuların kullanıldığı tek bir alan olmadığı için, farklı amaçlara göre farklı donanımlarda ve özelliklerde sunucular mevcuttur. Yaygın olanları Rack ve Tower modelleridir. Bunların dışında farklı tasarımlar görmekte mümkündür.

Rack Sunucu

Rack sunucuların örnek boyutlarını gösteren resim
Rack sunucuların en yaygın boyuttakileri 1U, 2U, 4U şeklindedir.

Rack tipi sunucular yüksekliklerine göre adlandırılırlar. Her bir U ifadesi 1.75 inç yüksekliğe karşılık gelir. Genellikle birden fazla ethernet çıkışı için hazır delikleri bulunur buna karşılık ses çıkışı için hazır bir delik bulamayabilirsiniz :). Bu sunucular veri merkezlerinde ve ofislerde genellikle "Rack Kabin" adı verilen kabinetlerin içinde tutulurlar.

32U büyüklüğünde örnek bir kabin resmi
Resimdeki rack kabin 32U büyüklüğünde örnek bir kabinettir.

Tower Sunucu


Standart bir Tower Sunucu

Tower sunucular dışarıdan bakıldığında normal bir bilgisayar kasından farklı görünmeyebilir ancak standart PC kasaları ile karşılaştırıldığında daha büyük anakartlar için daha uygundurlar, HDD yuvalarının çokluğu sayesinde daha kolay genişletilebilirler, daha büyük güç kaynakları takılabilir.

Farklı Bir Sunucuya Örnek


Ofis Tipi Dosya Sunucusu

Farklı tasarımları en fazla dosya sunucularında görürüz. Yukarıda örneğini gördüğünüz dosya sunucusu ofiste kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Satın alındığında genellikle Linux tabanlı bir işletim sistemi ve işletim sistemine gömülü dosya sunucu yazılımı da kurulu gelir.

Sunucular Hep Fiziksel Sunucu Olarak mı Tasarlanır?

Hem hayır hem evet. Şöyle ki sanal sunucu diye tabir edilen bir sunucu tipi vardır. Güçlü bir fiziksel sunucunun içine VMware, VirtualBox, Hypervisor gibi sanallaştırma yazılımları yükleyerek fiziksel sunucunun içinde birden fazla sanal sunucu çalıştırılabilir.


Sanallaştırma Mimarisi

Sanallaştırma işleminde sanal olarak çalışacak sunucunun kullanabileceği işlemci gücü, Ram, HDD kapasite miktarı gibi özellikleri belirlemek mümkündür. Sanal olarak çalışan sunucunun içine istenen işletim sistemi ve yazılımı yüklemek mümkündür. Sanal olarak çalışan sunucular sanki gerçekten fiziksel bir sunucuda çalışıyormuş gibi çalışır.

Daha detaylı anlatımı 9 Şubat'ta yayımlayacağım makaleyi şu sayfadan okuyabilirsiniz:
Bütün Sunucular Fiziksel Sunucu mudur?

Sunucu Yazılım Türleri Nelerdir?

Sunucular verdiği hizmete göre isimlendirilirler. Alınmak istenen hizmete göre farklı farklı bileşenlerden oluşabilir ancak sadece donanım sunucunun servis vermesine yetmez. Bunun için sunucunun vereceği hizmete göre tasarlanmış istekleri, yetkileri, hataları yönetecek, raporlar sunacak bir işletim sistemine ve istenen hizmeti sunacak yazılıma ihtiyaç vardır. Sunucuya ismini verende üzerindeki donanım ya da işletim sistemi değil üzerindeki yazılımdır.

En yaygın sunucu türleri aşağıdaki gibidir:

Dosya Sunucusu (File Server): Üzerinde dosyalar bulunduran yüksek kapasite sabit diskleri olan sunuculardır. Üzerindeki trafik akışı da yüksek olacağı için en az bir tane olmak şartı ile birden fazla adetli Gigabit'lik ağ kartı ile kullanılırlar. Dosya sunucularını ofisteki bütün kullanıcıların dosyalarını tutmak için ya da dosyalarınıza FTP/WebDAV protokolleri ile erişebilmek kullanabilirsiniz.

Veri Tabanı Sunucusu (Database Server): Veri tabanı hizmeti vermekle görevli sunuculardır. Veri tabanına erişmek isteyen kullanıcıların yetkilerine göre istedikleri veriyi sunmakla görevlidirler.

Web Server (Site Barındırma Sunucusu): Web sitelerin yayımlanmasında kullanılırlar. Dinamik ya da sabit sayfaları sunmasına göre üzerinde web sitelerinin programlanmasında kullanılan yazılım dillerinin sayfayı oluşturabilmesi için Php/Asp gibi derleyiciler ile desteklenebilir.

Vekil Sunucu (Proxy Server): İnternete erişmek için kullanılabilen bir ara sunucudur. İnternete erişmek için bu sunucuya ihtiyaç yok tabi ki :). 50-100 personelin olduğu bir ofis düşünün. Personel bilgisayarları proxy sunucusundan internete çıkış yapacak şekilde tanımlandığında çok ziyaret edilen/kullanılan siteleri önbelleğe alıp ofisinizin internet trafiğini azaltabilir, kullanıcıları gruplara ayırarak hangi saatte hangi kullanıcının hangi sitelere erişebileceğini belirleyebilirsiniz.

E-posta Sunucusu (Mail Server): E-posta gönderip/almak için kullanılan sunuculardır. SMTP, POP, IMAP gibi yardımcı sunucu yazılımlarıyla birlikte kullanılırlar.

DNS Sunucusu (DNS Server): Domain Name System yani alan adı sistemi içinde hangi bilgisayarın hangi IP'de olduğunu söyleyen sunuculardır. DNS kayıtlarını üzerinde tutar ve alan adının yönetilmesini sağlar. Bu sunucular olmasaydı internette girmek isteğimiz her sitenin IP adresini ezbere bilmemiz gerekirdi. En basit tanımıyla internetin ya da yerel ağın adres defteridir diyebiliriz.

Oyun Sunucusu (Oyun Server): Video oyunu ya da agar.io gibi basit bir oyunda kullanıcıların oyun içindeki dünyanın etkileşimi yöneten sunuculardır. Genellikle çoklu oyunculu oyunlarda kullanılır.

En yaygın sunucu türlerini yukarıda toplayıp anlatmaya çalıştım. Yukarıdakilerden çok daha fazla sunucu türü mevcuttur.

Her Sunucu Çeşidi İçin Ayrı Ayrı Sunucumu Almak Gerekir?

Sunucunun hangi işlevi yerine getireceğini donanım belirlemez demiştik. Evet kullanım amacına göre donanım seçilir ama sunma işlevini asıl yerine getiren bu donanıma kurulan yazılımdır. Kullanım amacınıza ve ihtiyacınıza göre bu kararı siz verirsiniz. İsterseniz bir sunucu donanımına birden fazla sunucu yazılımı kurarak bütün ihtiyacınız olan hizmetleri bir sunucu bilgisayarına toplayabilir ya da ayrı ayrı sunucular temin ederek her birine bir görev verip yükü dağıtabilirsiniz.

Daha detaylı anlatımı 16 Şubat'ta yayımlayacağım makaleyi şu sayfadan okuyabilirsiniz:
Her Sunucu Bir Görevi mi Yerine Getirir/Getirebilir?


Sonuç:
Elbette 1675 kelimelik bir makale bütün sunucu teknolojilerini anlatmaya yetmez. Elimden geldiğince basite indirgeyerek bilgi vermeye çalıştım. Daha fazlası için Sunucular etiketindeki diğer makalelerime göz atabilirsiniz.